Decyzja o zakończeniu małżeństwa, czyli o rozwodzie cywilnym, jest jedną z najtrudniejszych w życiu. Proces ten może wydawać się skomplikowany, zwłaszcza jeśli brakuje wiedzy na temat jego przebiegu. Niniejszy artykuł ma na celu wyjaśnienie krok po kroku, jak zacząć rozwód cywilny, dostarczając praktycznych wskazówek i niezbędnych informacji. Skupimy się na formalnych aspektach, emocjonalnych wyzwaniach oraz kluczowych etapach, które prowadzą do prawnego ustania związku małżeńskiego. Zrozumienie tych zagadnień pozwoli na bardziej świadome przejście przez ten proces, minimalizując stres i niepewność.
Proces rozwodowy inicjuje się poprzez złożenie pozwu rozwodowego do właściwego sądu okręgowego. To właśnie sąd okręgowy jest instytucją odpowiedzialną za rozpatrywanie spraw rozwodowych. Miejsce złożenia pozwu jest kluczowe i zależy od ostatniego wspólnego miejsca zamieszkania małżonków, jeśli przynajmniej jedno z nich nadal tam zamieszkuje. W przypadku braku takiego miejsca lub jeśli żadne z małżonków tam nie mieszka, pozew należy złożyć w sądzie okręgowym właściwym dla miejsca zamieszkania strony pozwanej. Jeśli i to nie jest możliwe, pozew kieruje się do sądu okręgowego według miejsca zamieszkania powoda. Niezależnie od tych zasad, w każdej sytuacji można złożyć pozew w sądzie okręgowym właściwym dla miejsca zamieszkania powoda, jeśli jest to zgodne z przepisami Kodeksu Postępowania Cywilnego.
Warto zaznaczyć, że przepisy prawa polskiego przewidują różne tryby inicjowania postępowania rozwodowego, w zależności od stopnia zgodności między małżonkami. Gdy małżonkowie zgadzają się na rozwód i są w stanie porozumieć się co do kluczowych kwestii, takich jak podział majątku, opieka nad dziećmi czy alimenty, możliwe jest przeprowadzenie rozwodu w trybie bez orzekania o winie. Jest to zazwyczaj szybsza i mniej obciążająca emocjonalnie ścieżka. W sytuacji, gdy między małżonkami występują głębokie spory i brak porozumienia, konieczne staje się wniesienie pozwu o rozwód z orzeczeniem o winie. Taka sytuacja wymaga bardziej szczegółowego postępowania dowodowego, co może znacząco wydłużyć czas trwania procesu.
Rozpoczęcie procesu rozwodowego wymaga formalnego przygotowania pozwu. Pozew ten powinien zawierać szereg niezbędnych elementów, które są wymagane przez przepisy prawa cywilnego. Pominięcie któregoś z nich może skutkować jego zwrotem przez sąd, co opóźni rozpoczęcie postępowania. Dlatego tak ważne jest, aby dokładnie zapoznać się z wymogami formalnymi lub skorzystać z pomocy profesjonalisty. Zrozumienie tych pierwszych kroków jest kluczowe dla sprawnego przebiegu całej procedury.
Kiedy można mówić o zupełnym rozkładzie pożycia małżeńskiego
Podstawowym warunkiem prawnym do orzeczenia rozwodu jest istnienie zupełnego i trwałego rozkładu pożycia małżeńskiego. Co to oznacza w praktyce? Sąd bada trzy sfery pożycia małżeńskiego: uczuciową, fizyczną i gospodarczą. Zerwanie więzi we wszystkich tych obszarach musi być nie tylko zupełne, ale także trwałe. Zupełny rozkład oznacza, że więzi te ustały całkowicie, a nie tylko osłabły. Trwały rozkład natomiast wskazuje na brak perspektyw na odbudowę relacji i powrót do wspólnego życia.
Ocena istnienia zupełnego i trwałego rozkładu pożycia jest domeną sądu. Sąd analizuje całokształt okoliczności sprawy, biorąc pod uwagę zarówno oświadczenia stron, jak i dowody przedstawione w postępowaniu. Nie zawsze musi to oznaczać opuszczenie wspólnego gospodarstwa domowego. Rozkład więzi uczuciowej może objawiać się brakiem wzajemnego szacunku, zaufania, troski czy sympatii. Rozkład więzi fizycznej to brak intymnych relacji, a rozkład więzi gospodarczej to brak wspólnego prowadzenia gospodarstwa domowego, wspólnego budżetu czy wzajemnej pomocy.
Sąd bierze pod uwagę również czas trwania rozłąki i jej przyczyny. Długa separacja, nawet jeśli nieformalna, może świadczyć o trwałym charakterze rozpadu pożycia. Ważne jest, aby wykazać sądowi, że podjęte próby pojednania, jeśli takie miały miejsce, zakończyły się niepowodzeniem. W sytuacji, gdy jedna ze stron walczy o uratowanie małżeństwa, sąd może odmówić orzeczenia rozwodu, nawet jeśli druga strona jest zdecydowana na jego zakończenie. W takim przypadku, aby móc kontynuować proces rozwodowy, powód musi wykazać, że dalsze pożycie małżeńskie jest niemożliwe i prowadziłoby do naruszenia ważnych interesów jego lub dzieci.
Istotne jest, aby powód potrafił udowodnić sądowi istnienie tych przesłanek. W tym celu może przedstawić różnego rodzaju dowody, takie jak zeznania świadków (rodziny, przyjaciół, sąsiadów), korespondencję (maile, SMS-y), dokumenty finansowe świadczące o braku wspólnego gospodarstwa, a nawet opinie psychologiczne, jeśli były przeprowadzane terapie małżeńskie. Odpowiednie przygotowanie dowodów i klarowne przedstawienie swojej sytuacji jest kluczowe dla pomyślnego zakończenia sprawy rozwodowej.
Jak prawidłowo napisać pozew o rozwód cywilny
Kluczowe jest dokładne wskazanie danych identyfikacyjnych obu stron. Należy podać pełne imiona i nazwiska, adresy zamieszkania, numery PESEL, a także informacje o zawodach. Jeśli małżonkowie posiadają wspólne małoletnie dzieci, należy również podać ich dane: imiona, nazwiska, daty urodzenia oraz adresy zamieszkania. W przypadku, gdy pozew dotyczy rozwodu z orzeczeniem o winie, konieczne jest dokładne opisanie przyczyn rozpadu pożycia małżeńskiego. Należy wskazać fakty, które uzasadniają twierdzenie o zupełnym i trwałym rozkładzie pożycia, a także przedstawić dowody na poparcie tych twierdzeń.
W pozwie należy również jasno określić żądania powoda. Najczęściej jest to żądanie orzeczenia rozwodu. W zależności od sytuacji, powód może wnosić o: orzeczenie rozwodu z wyłącznej winy pozwanego, z winy obu stron lub bez orzekania o winie. Dodatkowo, jeśli małżonkowie posiadają małoletnie dzieci, w pozwie należy zawrzeć wnioski dotyczące władzy rodzicielskiej, kontaktów z dziećmi i obowiązku alimentacyjnego na rzecz dzieci. Jeśli małżonkowie nie doszli do porozumienia w kwestii podziału majątku wspólnego, można również zawrzeć w pozwie żądanie podziału majątku.
Do pozwu należy dołączyć odpowiednie załączniki. Wymagane dokumenty to przede wszystkim odpis pozwu dla pozwanego, akt małżeństwa, odpisy skrócone aktów urodzenia dzieci (jeśli są), a także dowody potwierdzające istnienie rozkładu pożycia, jeśli takie posiadasz. Należy pamiętać o uiszczeniu opłaty sądowej od pozwu. Wysokość opłaty jest stała i wynosi 400 zł. Dowód uiszczenia opłaty należy dołączyć do pozwu. Uzupełnienie braków formalnych lub brak dowodu uiszczenia opłaty może skutkować zwrotem pozwu przez sąd.
Do jakiego sądu złożyć pozew rozwodowy w praktyce
Wybór właściwego sądu do złożenia pozwu rozwodowego jest kluczowy dla prawidłowego przebiegu postępowania. Zgodnie z polskim prawem, sprawy o rozwód należą do właściwości sądów okręgowych. Określenie, który konkretnie sąd okręgowy jest właściwy, zależy od miejsca zamieszkania małżonków. Istnieje ściśle określony porządek, który należy zastosować, aby pozew trafił do odpowiedniego organu sądowego.
Podstawową zasadą jest to, że pozew o rozwód należy złożyć w sądzie okręgowym właściwym ze względu na ostatnie wspólne miejsce zamieszkania małżonków, pod warunkiem że przynajmniej jedno z nich nadal tam zamieszkuje. Ta zasada ma na celu ułatwienie postępowania, zwłaszcza jeśli małżonkowie nadal dzielą wspólne gospodarstwo domowe lub jedno z nich tam przebywa, co może być istotne dla ustalenia wielu faktów związanych z rozkładem pożycia. Jeśli jednak ostatnie wspólne miejsce zamieszkania nie spełnia tego kryterium, na przykład oboje małżonkowie wyprowadzili się z dotychczasowego miejsca zamieszkania, należy zastosować kolejną zasadę.
W przypadku braku ostatniego wspólnego miejsca zamieszkania lub gdy żadne z małżonków tam nie mieszka, właściwy jest sąd okręgowy właściwy dla miejsca zamieszkania strony pozwanej. Oznacza to, że jeśli mąż mieszka w Warszawie, a żona w Krakowie, a ostatnie wspólne miejsce zamieszkania nie jest już aktualne, pozew należy złożyć do sądu okręgowego w Krakowie, czyli tam, gdzie mieszka pozwany. Ta reguła ma na celu zapewnienie możliwości obrony pozwanemu i ograniczenie jego obciążenia związanego z koniecznością stawiennictwa w odległym sądzie.
Jeśli jednak i ta zasada nie może być zastosowana, na przykład gdy miejsce zamieszkania pozwanego jest nieznane, istnieje jeszcze jedna możliwość. W takiej sytuacji pozew można złożyć do sądu okręgowego właściwego dla miejsca zamieszkania powoda. Powód, czyli osoba inicjująca postępowanie rozwodowe, może wtedy wybrać sąd najbliższy swojemu miejscu zamieszkania. Ta zasada stanowi ostateczność, która umożliwia rozpoczęcie postępowania rozwodowego w każdej sytuacji, gwarantując dostęp do wymiaru sprawiedliwości.
Jakie dokumenty są niezbędne do złożenia pozwu
Rozpoczęcie procesu rozwodowego wymaga skompletowania odpowiedniej dokumentacji, która zostanie dołączona do pozwu. Posiadanie wszystkich niezbędnych dokumentów od samego początku ułatwia pracę sądu i przyspiesza postępowanie. Brak któregoś z wymaganych załączników może skutkować wezwaniem do uzupełnienia braków formalnych, co wiąże się z dodatkowym czasem oczekiwania i może być źródłem niepotrzebnego stresu.
Podstawowym dokumentem, który jest absolutnie niezbędny do złożenia pozwu o rozwód, jest odpis aktu małżeństwa. Dokument ten stanowi dowód zawarcia związku małżeńskiego i jest podstawą do rozpoczęcia procedury jego rozwiązania. Akt małżeństwa powinien być aktualny, a jego odpis należy uzyskać z urzędu stanu cywilnego, w którym małżeństwo zostało zawarte. Warto upewnić się, że posiadany odpis jest pełny, a nie skrócony, jeśli istnieją jakiekolwiek wątpliwości co do jego kompletności.
Jeśli strony posiadają wspólne małoletnie dzieci, konieczne jest dołączenie do pozwu odpisów skróconych aktów urodzenia tych dzieci. Dokumenty te są niezbędne, ponieważ na ich podstawie sąd będzie podejmował decyzje dotyczące władzy rodzicielskiej, kontaktów z dziećmi oraz alimentów. W przypadku, gdy dzieci urodziły się za granicą, mogą być wymagane dokumenty przetłumaczone na język polski przez tłumacza przysięgłego, w zależności od specyfiki sytuacji i wymogów sądu.
Kolejnym kluczowym elementem jest dowód uiszczenia opłaty sądowej. Obecnie opłata od pozwu o rozwód wynosi 400 złotych. Dowód wpłaty, np. potwierdzenie przelewu, musi zostać dołączony do pozwu. Brak dowodu uiszczenia opłaty jest jedną z najczęstszych przyczyn zwrotu pozwu przez sąd, dlatego warto zadbać o ten aspekt z należytą starannością. W uzasadnionych przypadkach sąd może zwolnić stronę od obowiązku ponoszenia kosztów sądowych, ale wymaga to złożenia osobnego wniosku i wykazania trudnej sytuacji materialnej.
Oprócz wymienionych dokumentów, w zależności od specyfiki sprawy i żądań powoda, mogą być potrzebne dodatkowe załączniki. Jeśli pozew zawiera wnioski dotyczące podziału majątku wspólnego, należy dołączyć dokumenty dotyczące tego majątku, np. akty własności nieruchomości, dowody rejestracyjne pojazdów, wyciągi z rachunków bankowych. W sprawach o rozwód z orzeczeniem o winie, przydatne mogą być dowody potwierdzające tę okoliczność, takie jak zdjęcia, nagrania, zeznania świadków. Zawsze warto dokładnie sprawdzić listę wymaganych dokumentów na stronie internetowej danego sądu lub skonsultować się z prawnikiem.
Jakie koszty związane są z rozpoczęciem rozwodu
Rozpoczęcie procedury rozwodowej wiąże się z koniecznością poniesienia określonych kosztów. Chociaż prawo polskie stara się, aby dostęp do wymiaru sprawiedliwości był jak najszerszy, pewne opłaty są nieuniknione. Zrozumienie tych kosztów pozwala na lepsze przygotowanie finansowe i uniknięcie nieporozumień w trakcie postępowania. Główne koszty związane z inicjacją rozwodu to opłata sądowa oraz potencjalne koszty związane z pomocą prawną.
Podstawową i obowiązkową opłatą jest opłata sądowa od pozwu o rozwód. Obecnie wynosi ona 400 złotych. Opłata ta jest wnoszona jednorazowo przy składaniu pozwu. Można ją uiścić przelewem na konto sądu okręgowego, w którym składany jest pozew, lub poprzez zakup znaków opłaty sądowej w kasie sądu. Dowód uiszczenia opłaty sądowej jest niezbędnym załącznikiem do pozwu. Należy pamiętać, że w przypadku zwrotu pozwu z powodu braków formalnych, uiszczona opłata zazwyczaj nie jest zwracana, ale może zostać zaliczona na poczet ponownego złożenia pisma po uzupełnieniu braków.
Kolejną znaczącą kategorią kosztów są honoraria adwokata lub radcy prawnego. Skorzystanie z pomocy profesjonalisty jest często rekomendowane, zwłaszcza w sprawach skomplikowanych, z orzekaniem o winie, z małoletnimi dziećmi lub gdy strony mają rozbieżne interesy. Koszty pomocy prawnej są bardzo zróżnicowane i zależą od kilku czynników. Przede wszystkim od stopnia skomplikowania sprawy, liczby rozpraw, zakresu czynności podejmowanych przez prawnika, a także od jego doświadczenia i renomy. Ceny mogą być ustalane ryczałtowo za całą sprawę, godzinowo, lub w formie procentu od wartości przedmiotu sporu (choć w sprawach rozwodowych jest to rzadziej stosowane).
Warto również wspomnieć o innych potencjalnych kosztach, które mogą pojawić się w trakcie postępowania. Mogą to być koszty związane z koniecznością uzyskania dodatkowych dokumentów, opinii biegłych (np. psychologa, rzeczoznawcy majątkowego), kosztów zastępstwa procesowego drugiej strony, jeśli sąd zasądzi ich zwrot na rzecz przeciwnika, czy też kosztów ogłoszeń w przypadku nieznanego miejsca pobytu jednego z małżonków. W przypadku rozwodów z orzekaniem o winie, często angażuje się detektywa, co generuje dodatkowe, często wysokie koszty.
Istnieje możliwość zwolnienia od kosztów sądowych w całości lub w części, jeśli osoba ubiegająca się o rozwód wykaże, że nie jest w stanie ponieść tych kosztów bez uszczerbku dla niezbędnego utrzymania siebie i rodziny. Wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych należy złożyć wraz z pozwem i przedstawić szczegółowe oświadczenie o swoim stanie majątkowym i rodzinnym. Sąd oceni zasadność wniosku na podstawie przedstawionych dokumentów i informacji. Pomoc prawna z urzędu jest również dostępna dla osób spełniających określone kryteria dochodowe.
Jakie informacje powinny znaleźć się w pozwie o rozwód
Pozew o rozwód jest formalnym pismem procesowym, które inicjuje postępowanie sądowe. Aby był on skuteczny i nie został zwrócony przez sąd, musi zawierać szereg kluczowych informacji. Precyzyjne i kompletne dane pozwolą sądowi na szybkie zidentyfikowanie stron postępowania i zrozumienie istoty sprawy. Wymogi te wynikają z przepisów Kodeksu Postępowania Cywilnego i są stosowane konsekwentnie przez wszystkie sądy.
Na samym początku pozwu należy jasno oznaczyć sąd, do którego jest kierowany. Jest to sąd okręgowy właściwy miejscowo według zasad opisanych wcześniej. Następnie należy podać dane powoda, czyli osoby składającej pozew. Wymagane są: pełne imię i nazwisko, adres zamieszkania, numer PESEL oraz informacja o zawodzie. W przypadku, gdy powód jest reprezentowany przez adwokata lub radcę prawnego, należy podać również dane pełnomocnika.
Kolejnym ważnym elementem pozwu są dane pozwanego, czyli drugiego małżonka. Podobnie jak w przypadku powoda, należy podać jego pełne imię i nazwisko, adres zamieszkania, numer PESEL oraz zawód. Dokładność tych danych jest kluczowa, ponieważ od nich zależy prawidłowe doręczenie pozwu i wezwania na rozprawę. W przypadku braku aktualnych danych pozwanego, postępowanie może zostać znacząco opóźnione lub nawet umorzone.
Kluczową częścią pozwu jest tzw. osnowa, czyli jasne i zwięzłe przedstawienie żądania. W przypadku rozwodu, podstawowym żądaniem jest orzeczenie rozwodu. Należy sprecyzować, czy powód wnosi o rozwód z orzeczeniem o winie, z winy obu stron, czy też bez orzekania o winie. W pozwie należy również przedstawić stan faktyczny, który uzasadnia żądanie. Jest to opis zupełnego i trwałego rozpadu pożycia małżeńskiego, ze wskazaniem konkretnych przyczyn i dowodów na ich poparcie. Im dokładniejszy i bardziej szczegółowy opis, tym lepiej dla powoda.
W przypadku posiadania wspólnych małoletnich dzieci, pozew musi zawierać również wnioski dotyczące tych dzieci. Należy określić, jak ma wyglądać władza rodzicielska nad dziećmi po rozwodzie (czy ma być sprawowana wspólnie, czy też przez jednego z rodziców), jak mają być uregulowane kontakty z dziećmi (harmonogram spotkań, zasady ich realizacji), a także wysokość obowiązku alimentacyjnego na rzecz dzieci. Jeśli małżonkowie nie doszli do porozumienia w kwestii podziału majątku wspólnego, można również zawrzeć w pozwie wniosek o jego podział. Na końcu pozwu należy wskazać dowody, na które powołuje się powód, oraz dołączyć stosowne załączniki.
Czy można złożyć pozew rozwodowy online szybko
W odpowiedzi na potrzeby współczesnego świata, polskie sądownictwo oferuje możliwość składania niektórych pism procesowych drogą elektroniczną. Dotyczy to również pozwu o rozwód, który można złożyć przez system teleinformatyczny sądów, znany jako Portal Informacyjny Sądów Powszechnych. Jest to rozwiązanie, które może znacząco przyspieszyć i ułatwić rozpoczęcie procedury rozwodowej, eliminując potrzebę osobistego udawania się do sądu.
Aby móc złożyć pozew rozwodowy online, konieczne jest posiadanie konta użytkownika w systemie Sądów Powszechnych. Założenie takiego konta wymaga weryfikacji tożsamości, co można zrobić na kilka sposobów, na przykład poprzez podpis kwalifikowany lub profil zaufany ePUAP. Po zalogowaniu się do systemu, użytkownik ma dostęp do formularzy elektronicznych, które należy wypełnić. System prowadzi użytkownika przez kolejne kroki, podpowiadając, jakie informacje są wymagane.
Wypełnienie elektronicznego formularza pozwu rozwodowego jest procesem podobnym do wypełniania wersji papierowej. Należy podać wszystkie niezbędne dane stron, informacje o dzieciach, opisać stan faktyczny uzasadniający rozwód oraz sformułować żądania. System umożliwia również dołączenie skanów wymaganych dokumentów, takich jak akt małżeństwa, akty urodzenia dzieci czy dowód uiszczenia opłaty sądowej. Opłatę sądową można uiścić elektronicznie, bezpośrednio przez system.
Po wypełnieniu i podpisaniu elektronicznego pozwu, można go wysłać do właściwego sądu okręgowego. System potwierdza przyjęcie pisma i nadaje mu odpowiedni numer. Od tego momentu pozew jest traktowany jako złożony w sądzie. Zaletą składania pozwu online jest możliwość śledzenia statusu sprawy w systemie oraz odbierania korespondencji sądowej w formie elektronicznej. Jest to rozwiązanie szybkie i wygodne, szczególnie dla osób mieszkających daleko od siedziby sądu lub mających ograniczony czas.
Należy jednak pamiętać o pewnych ograniczeniach. Nie wszystkie sądy w pełni wykorzystują możliwości systemu e-sądu, a czasami mogą pojawić się problemy techniczne. Ponadto, składanie pozwu online wymaga pewnej biegłości cyfrowej i zrozumienia działania systemu. Dla osób, które nie czują się pewnie w świecie komputerów, tradycyjna forma złożenia pozwu w biurze podawczym sądu nadal pozostaje dostępna i równie skuteczna. Ważne jest, aby wybrać metodę, która jest dla danej osoby najwygodniejsza i najbezpieczniejsza.
Jakie są konsekwencje złożenia pozwu rozwodowego
Złożenie pozwu o rozwód jest formalnym aktem, który uruchamia proces prawny i ma szereg istotnych konsekwencji zarówno dla małżonków, jak i dla ich dzieci. Od momentu wpłynięcia pozwu do sądu, życie rodziny wchodzi na nowy etap, który wymaga adaptacji do zmieniających się okoliczności i przestrzegania nowych zasad prawnych. Zrozumienie tych konsekwencji pozwala na lepsze przygotowanie się na nadchodzące zmiany.
Pierwszą i najważniejszą konsekwencją jest rozpoczęcie postępowania sądowego. Sąd okręgowy, po otrzymaniu pozwu, nada mu bieg i doręczy odpis pozwanemu małżonkowi. Następnie wyznaczone zostaną terminy rozpraw. Od tego momentu strony muszą stawić się na wezwania sądu i brać udział w postępowaniu. Długość postępowania rozwodowego jest bardzo zróżnicowana i zależy od wielu czynników, takich jak stopień skomplikowania sprawy, ilość dowodów, postawa stron oraz obciążenie pracą danego sądu.
Kolejną ważną konsekwencją jest potencjalne orzeczenie sądu o winie rozkładu pożycia. Jeśli pozew zawierał żądanie orzeczenia rozwodu z wyłącznej winy jednego z małżonków, sąd będzie badał przyczyny rozpadu pożycia i mógł wydać postanowienie w tej kwestii. Orzeczenie o winie może mieć wpływ na przyszłe alimenty na rzecz małżonka, a także na zasady dziedziczenia. W przypadku rozwodu bez orzekania o winie, kwestia winy jest pomijana, co zazwyczaj prowadzi do szybszego zakończenia postępowania.
Jeśli małżonkowie posiadają wspólne małoletnie dzieci, złożenie pozwu rozwodowego inicjuje również postępowanie dotyczące ich praw i interesów. Sąd będzie podejmował decyzje w zakresie władzy rodzicielskiej, kontaktów z dziećmi i obowiązku alimentacyjnego. Nawet jeśli rodzice dojdą do porozumienia w tych kwestiach, sąd musi zatwierdzić ich ugodę, aby miała ona moc prawną. W sprawach spornych sąd będzie decydował na podstawie dobra dziecka.
Złożenie pozwu rozwodowego może również wpłynąć na sytuację materialną małżonków. W trakcie postępowania sąd może orzec o obowiązku alimentacyjnym jednego małżonka na rzecz drugiego, jeśli zostanie wykazane, że strona potrzebuje takiego wsparcia i druga strona jest w stanie je zapewnić. Dodatkowo, jeśli w pozwie zawarto wniosek o podział majątku wspólnego, postępowanie rozwodowe może obejmować również jego likwidację i podział. Warto również pamiętać o emocjonalnych skutkach rozwodu, które mogą być znaczące dla wszystkich członków rodziny.
